Gustaw Jan Kroll - życiorys

Gustaw Jan Kroll urodził się 8 stycznia 1898 r. w Stykowie koło Starachowic, jako syn Gustawa i Genowefy z d. Gronowska. Ukończył 4 klasy gimnazjum. Z zawodu był urzędnikiem biurowym. W marcu 1919 r. powołany został w Kielcach do odbycia służby wojskowej i wcielony do 3 Pułku Piechoty Legionów.

W czasie wojny polsko – bolszewickiej walczył na froncie białoruskim (lipiec 1919 – sierpień 1920 r.), a jesienią 1920 roku brał udział w ofensywie na Mołodeczno na froncie południowym. W czerwcu 1919 r. mianowany kapralem, w roku następnym plutonowym, a w 1921 r. sierżantem. Z dniem 1 stycznia 1922 r. zatwierdzony został jako podoficer zawodowy.  W 1922 r. został odkomenderowany do szkoły oficerskiej w Bydgoszczy, którą ukończył w 1924 r. w stopniu podporucznika i otrzymał przydział do 28 pp Strzelców Kaniowskich. Następnie odbył przeszkolenie w zakresie łączności w Centrum Wyszkolenia Łączności
w Zegrzu.

Okresowo przebywał w Szydłowcu u mieszkającej tu siostry Heleny zamężnej z Franciszkiem Sowińskim notariuszem w Szydłowcu. Franciszek Sowiński był uczestnikiem I wojny światowej, wojny obronnej Polski 1939 r., a w okresie Polskiego Państwa Podziemnego z żoną Heleną byli żołnierzami Armii Krajowej
w Placówce Szydłowiec.

Gustaw Jan Kroll w roku 1938 awansował do stopnia kapitana i następnie został przeniesiony do 4 pułku Strzelców Podhalańskich na stanowisko dowódcy 3 kompanii karabinów maszynowych w III batalionie w miejscowości Frysztat na Zaolziu.

1 września 1939 r., po ataku wojsk niemieckich na Polskę, został dowódcą grupy opóźniającej, która swoimi działaniami bojowymi zadawała przeciwnikowi straty, bez wdawania się w przewlekłe walki oraz oddalała przeciwnika od wycofujących się i zagrożonych rozbiciem pododdziałów pułku. Następnie walczył w Samodzielnej Grupie Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga. Po ostatniej zwycięskiej bitwie w dniach 2-5 października 1939 r. pod Kockiem, Serokomlą i Wolą Gułowską, z powodu braku amunicji, nastąpiła kapitulacja SGO „Polesie”. Kpt. Gustaw Kroll złożył broń w Woli Gułowskiej w dniu 5 października 1939 r. Znalazł się w obozie przejściowym dla jeńców wojennych w Radomiu, z którego zbiegł w końcu października 1939 r. W maju 1940 r. wstąpił do Związku Walki Zbrojnej, złożył przysięgę i przyjął pseudonim „Jan”.

Od maja 1940 r. do marca 1944 r. organizował struktury Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej na terenie Podobwodu Szydłowiec i był Komendantem Podobwodu Szydłowiec w Obwodzie Radom Okręgu Radomsko-Kieleckiego kryptonim „Jodła”. Przyjmował przysięgę od żołnierzy wstępujących do Armii Krajowej w Podobwodzie i Placówce Szydłowiec, organizował Placówki w terenie, prowadził konspiracyjne Szkoły Podchorążych i Podoficerów.

Podobwód Armii Krajowej Szydłowiec był przez Komendanta bardzo dobrze zorganizowany i obejmował duży obszar, który sięgał pod Skarżysko, Iłżę, Radom i Chlewiska. Posiadał 17 Placówek Armii Krajowej i 3 Placówki Batalionów Chłopskich, w miejscowościach: Szydłowiec, Chustki, Wałsnów, Dobrut, Orońsko, Krogulcza, Kowala, Dąbrówka Warszawska, Dąbrówka Zabłotnia, Łączany, Polany Kolonia i Wieś, Ruda Wielka, Zalesice, Zalesice dwór, Wierzbica, Mirówek, Jastrząb, Wola Lipieniecka Duża, Wola Lipieniecka Górna i Kuźnia, Sadek, Rybianka. Łącznie ok. 648 żołnierzy, w tym 71 żołnierzy BCh. W Placówce Szydłowiec kryptonim "Ratusz" było 183 żołnierzy.

W czasie okupacji niemieckiej Gustaw Krol ”Jan”, jako komendant Podobwodu Szydłowiec dbał o społeczność Podobwodu, chroniąc mieszkańców przed represjami niemieckimi tj. wysiedleniami, wywózkami na roboty do Niemiec, aresztowaniami, osadzaniem w obozach koncetracyjnych i masowymi rozstrzeliwaniami. Zołnierze Podobwodu Armii Krajowej usuwali najbardziej i okrutnych i nieprzejednanych wrogów Polaków, co wymuszało na okupancie respekt i mniej restrykcyjnych działań wobec społeczności Podobwodu.

Kpt. Gustaw Kroll ps. „Jan” został aresztowany przez okupanta niemieckiego w marcu 1944 r. i był więziony w obozach koncentracyjnych Gros-Rosen i Flossenburg.

Po zakończeniu wojny mieszkał w Szydłowcu. Był przez komunistyczne władze represjonowany i aresztowany. Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie skazany wraz z żoną na karę 8 lat pozbawienia wolności, utratę praw obywatelskich i przepadek mienia. Był więziony do połowy lat 50.

Mieszkał w Szydłowcu przy obecnym Rynku Wielkim. Pracował w zakładach i instytucjach na terenie Szydłowca, między innymi w Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych. Był wielkim zwolennikiem powstającego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” – ogólnopolskiego związku zawodowego powstałego w 1980 r. dla obrony praw pracowniczych. W Terenowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” w Szydłowcu działał społecznie z wielkim zaangażowaniem i był doradcą oraz sekretarzem biura. Na przełomie 1981 i 1982 roku, nastąpiły nagłe zgony w domu Gustawa Krolla.

W dniu 20 grudnia 1981 r. zmarła żona Melania Kroll.

W dniu 20 stycznia 1982 r. zmarł kpt. Gustaw Kroll.

Pochowani zostali w grobowcu rodzinnym Krollów na cmentarzu parafialnym w Szydłowcu.

Kpt. Gustaw Kroll za indywidualne męstwo i zasługi dla Państwa Polskiego był wielokrotnie odznaczony orderami i odznakami.

W kruchcie zachodniej kościoła farnego św. Zygmunta w Szydłowcu jest wmurowana tablica poświęcona pamięci kpt. Gustawa Krolla ps. „Jan”, twórcy i Komendanta Podobwodu Armii Krajowej w Szydłowcu.

Rodzina Gustawa Krolla:

Gustaw Kroll ożenił się w 1924 r. ze Stanisławą Kłodawską, mieli syna Bogdana ur. w 1928 r. Żona Stanislawa zmarła w 1944 r. Gustaw ożenił się powtórnie z Melanią Hajno, z którą nie miał dzieci.

Bogdan Kroll ukończył Oficerską Szkołę Broni Pancernej w Poznaniu, a następnie studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Pznaniu. Od 1980 r. był dyrektorem Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Zmarł w 1999 r.

Rodzeństwo Gustawa Krolla:

1. Stefan Kazimierz Kroll ur. w 1899 r. Pracował w fabryce “Granat” w Kielcach.
   
   
2. Jadwiga ur. 1900 r. Zamężna z Marianem Stefanem Kozielewskim, który był żołnierzem Legionów Polskich, Polskiej Organizacji Wojskowej i Wojska Polskiego. W 1931 r. był komendantem wojewódzkim Policji Państwowej we Lwowie, a od 1934 r. komendantem Policji Państwowej w Warszawie, współpracował z Prezydentem Stefanem Starzyńskim. Marian Kozielewski był bratem przyrodnim Jana Karskiego. Jest książka napisana przez Waldemara Piaseckiego “Jan Karski Jedno życie”, w której wspomina o rodzinie Gustawa Krolla i Szydłowcu.
   
   
3. Helena ur. w 1902 r. zamężna z Franciszkiem Sowińskim notariuszem w Szydłowcu, który był żołnierzem I i II wojny światowej. Helena i Franciszek byli żołnierzami Armii Krajowej w Placówce Szydłowiec.
   
   
4. Jan ur. w 1903 r. był podporucznikiem rezerwy od 1 wrzesnia 1930 r. W okresie międzywojennym pracował między innymi w Urzędzie Skarbowym w Radomiu. W czasie II wojny światowej walczył w Polskich Siłach Zbrojnych, był “cichociemnym” walczył w Armii Krajowej. W Urzędzie Miejskim w Radomiu znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona Janowi oraz jego kolegom Janowi Młodeckiemu i Edwardowi Żądeckiemu.
   
   
5. Stanisław ur. w 1907 r. zmarł w wieku 37 lat w Szydłowcu, pochowany w grobie rodzinnym w Szydłowcu.

Gustaw Jan Kroll was born to Gustaw and Genowefa, née Gronowska, on the 8th of January 1898 in Styków near Starachowice. There he completed 4 grades of gymnasium and became an office clerk. In March 1919 Gustaw Kroll was called up to do the military service in Kielce and conscripted into The 3^rd Infantry Regiment of Legions.

During the Polish-Bolshevik war he fought on the Belarussian front (July 1919 - August 1920). In autumn of 1920 he participated in the offensive against Mołodeczno on the southern front. In June 1919 he was promoted to Corporal, the following year to Master Corporal and to Sergeant in 1921. On the 1^st of January 1922 he was confirmed as a professional Non-Commissioned Officer. In 1922 he was detached to the Officers’ School in Bydgoszcz, from which he graduated in 1924 as a Second Lieutenant. Then he was assigned to the 28^th Riflemen’s Regiment of Kaniow. Next he received a training in communications at the Communications Training Center in Zegrze.

He stayed occassionally in Szydłowiec with his sister Helena, who lived there and was married to Franciszek Sowiński, a notary in Szydłowiec. Franciszek Sowiński participated in the First World War and the defensive war of Poland in 1939. During the time of the Polish Underground State, he and his wife Helena were soldiers of the Home Army in Szydłowiec.

In 1938, Gustaw Jan Kroll was promoted to the rank of Captain and was subsequently transferred to the 4th Riflemen’s Regiment of Podhale to serve as the Commander of the 3rd Machine Gun Company in the 3rd Battalion in Frysztat, in the Zaolzie region.

On the 1^st of September 1939, after the German attack on Poland, he became the Commander of a delaying group, which inflicted losses on the enemy through its combat actions without engaging in prolonged battles, thereby distancing the enemy from the retreating and vulnerable subunits of the regiment. Then he fought in the Independent Operational Group 'Polesie' under General Franciszek Kleeberg. After the last victorious battle from the 2^nd to the 5^th of October 1939, near Kock, Serokomla and Wola Gułowska, the 'Polesie' Operational Group capitulated due to lack of ammunition. Captain Gustaw Kroll surrendered his weapons in Wola Gułowska on the 5^th of October 1939. He was taken to a transit camp for prisoners of war in Radom, from which he escaped at the end of October 1939. In May 1940, he joined the Union of Armed Struggle, took an oath, and adopted the pseudonym 'Jan.’

From May 1940 to March 1944, he organized the structures of the Union of Armed Struggle – Home Army of the Szydłowiec sub-region and served as the Commander of the Szydłowiec Sub-region in the Radom District of the Radom-Kielce Region, codenamed 'Jodła.' He administered the oath to soldiers joining the Home Army in the Sub-region and Station of Szydłowiec, organized Stations in the field, and conducted Cadet Officers and Non-Commissioned Officers schools. Under his command The Szydłowiec Home Army Sub-region was very well organized and covered a large area extending towards Skarżysko, Iłża, Radom and Chlewiska. It consisted of 17 Home Army Stations and 3 Peasant Battalions Stations in the following locations: Szydłowiec, Chustki, Wałsnów, Dobrut, Orońsko, Krogulcza, Kowala, Dąbrówka Warszawska, Dąbrówka Zabłotnia, Łączany, Polany Kolonia and Polany Village, Ruda Wielka, Zalesice, Zalesice manor, Wierzbica, Mirówek, Jastrząb, Wola Lipieniecka Duża, Wola Lipieniecka Górna, Kuźnia, Sadek, and Rybianka. In total, there were approximately 648 soldiers, including 71 soldiers of the Peasant Battalions. The Szydłowiec Station, codenamed 'Ratusz,' had 183 soldiers.

During the German occupation, Gustaw Kroll 'Jan,' as the commander of the Szydłowiec Sub-region, took care of the sub-region community by protecting residents from German reprisals such as expulsions, deportations to forced labor in Germany, arrests, imprisonment in concentration camps, and mass executions. The soldiers of the Home Army Sub-region eliminated the most brutal and unrelenting enemies of the Polish people, which forced the occupiers to show more respect and adopt less repressive measures against the sub-region community.

Captain Gustaw Kroll, alias 'Jan,' was arrested by the German occupiers in March 1944 and imprisoned in the concentration camps of Gross-Rosen and Flossenbürg.

After the war, he lived in Szydłowiec. He was persecuted and arrested by the communist authorities. By a verdict of the Military District Court in Warsaw, he was sentenced, along with his wife, to eight years of imprisonment, loss of civil rights, and confiscation of property. He was imprisoned until the mid-1950s.

He lived in Szydłowiec at what is now the Great Market Square. He used to work in various establishments and institutions in Szydłowiec, including the Museum of Folk Musical Instruments. He was a strong supporter of the emerging anti-communist Independent Self-Governing Trade Union 'Solidarity'—a nationwide trade union founded in 1980 to defend workers' rights. He was actively involved in the Local Coordinating Committee of NSZZ 'Solidarity' in Szydłowiec, where he served with great dedication as an advisor and office secretary. In late 1981 and early 1982, there were sudden deaths in Gustaw Kroll's household. On the 20^th of December 1981, his wife, Melania Kroll, passed away.

On the 20^th of January 1982, Captain Gustaw Kroll passed away. He and his wife were buried in the Kroll family tomb in the parish cemetery in Szydłowiec. For his individual bravery and contributions to the Polish State, Captain Gustaw Kroll was repeatedly honored with orders and decorations. In the western vestibule of St. Zygmunt's Parish Church in Szydłowiec, a plaque is mounted in memory of Captain Gustaw Kroll, alias 'Jan,' the founder and Commander of the Home Army Sub-region in Szydłowiec.

Gustaw Kroll's Family:

Gustaw Kroll married Stanisława Kłodawska in 1924 and they had a son, Bogdan, born in 1928. Stanisława died in 1944 and Gustaw later remarried Melania Hajno but they had no children.

Bogdan Kroll graduated from the Officers’ School of Armored Forces in Poznań and then completed his studies at the Faculty of History at Adam Mickiewicz University in Poznań. From 1980 he served as the Head of the Central Archives of Modern Records in Warsaw. He passed away in 1999.

Gustaw Kroll’s siblings:

1. Stefan Kazimierz Kroll, born in 1899, worked at the "Granat" factory in Kielce.
   
   
2. Jadwiga, born in 1900, married Marian Stefan Kozielewski, who was a soldier in the Polish Legions, the Polish Military Organization, and the Polish Army. In 1931, he served as the provincial commander of the State Police in Lwów, and from 1934, he was the commander of the State Police in Warsaw, collaborating with President Stefan Starzyński. Marian Kozielewski was the half-brother of Jan Karski. A book by Waldemar Piasecki titled "Jan Karski: One Life" mentions the Kroll family and Szydłowiec.
   
   
3. Helena, born in 1902, married Franciszek Sowiński, a notary in Szydłowiec, who was a soldier in both the First World War and the Second World War. Helena and Franciszek were soldiers of the Home Army in Szydłowiec.
   
   
4. Jan, born in 1903, became a second lieutenant in the reserves
   on the 1^st of September 1930. During the interwar period, he worked, among other places, at the Tax Office in Radom. During the Second World War, he fought in the Polish Armed Forces, was a "Silent Unseen" (Cichociemny), and fought in the Home Army. In the City Hall in Radom, there is a memorial plaque dedicated to Jan and his comrades Jan Młodecki and Edward Żądecki.
   
   
5. Stanisław, born in 1907, passed away at the age of 37 in Szydłowiec and was buried in the family grave in Szydłowiec.